Στον δημόσιο διάλογο επικρατεί συχνά η εντύπωση ότι πρόσφυγες είναι μόνο όσοι διαφεύγουν από εμπόλεμες ζώνες, ίσως επειδή σήμερα οι ένοπλες συρράξεις και η βία αποτελούν τα βασικά αίτια που δημιουργούν μεγάλες μετακινήσεις προσφυγικών πληθυσμών. Ωστόσο, υπό το πρίσμα του διεθνούς δικαίου η απάντηση στο ερώτημα ποιος είναι πρόσφυγας είναι πιο περίπλοκη.

Σε συνέντευξη που παραχώρησε στο on eteron και τον Γιάννη Αλμπάνη, η Στέλλα Νάνου, υπεύθυνη επικοινωνίας της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στην Ελλάδα δίνει τον ορισμό του πρόσφυγα και απαντά σε μια σειρά ερωτήσεων που αφορούν τη διεθνή και την ελληνική πραγματικότητα στο προσφυγικό.

Ο πρωταρχικός και οικουμενικός ορισμός του πρόσφυγα βρίσκεται στη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 για το καθεστώς των προσφύγων, η οποία ορίζει τον πρόσφυγα ως τον άνθρωπο που βρίσκεται εκτός της χώρας καταγωγής του και αδυνατεί να επιστρέψει σε αυτήν ως αποτέλεσμα δικαιολογημένου φόβου δίωξης για λόγους φυλετικούς, θρησκευτικούς, εθνικής καταγωγής, πολιτικών πεποιθήσεων ή συμμετοχής σε ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα. Στον ορισμό λοιπόν της Σύμβασης της Γενεύης υπάρχει το στοιχείο της ατομικής δίωξης, που σημαίνει ότι πρόσφυγας δεν είμαι μόνο κάποιος που φεύγει εξαιτίας του πολέμου από τη χώρα του αλλά μπορεί να είναι και κάποιος που διώκεται για παράδειγμα λόγω του σεξουαλικού του προσανατολισμού ή λόγω των πολιτικών του πεποιθήσεων, ακόμα κι αν η χώρα από όπου προέρχεται δεν βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση.

Πού μπορεί να ζητήσει καταφύγιο ένας πρόσφυγας;

Είναι σημαντικό να καταλάβουμε ότι αυτό που σε κάνει πρόσφυγα έχει να κάνει με το λόγο για τον οποίο εγκαταλείπεις τη χώρα σου. Δεν έχει να κάνει με τη χώρα στην οποία καταφεύγεις. Σύμφωνα πάλι με το θεμελιώδες κείμενο της Σύμβασης της Γενεύης δεν υπάρχει πουθενά η υποχρέωση ότι ο πρόσφυγας πρέπει να καταφύγει στη γειτονική του χώρα, στην πρώτη χώρα ασύλου. Για παράδειγμα, μια ουκρανή προσφύγισσα συνεχίζει να χρήζει διεθνούς προστασίας ακόμα και όταν περάσει σε χώρες όπως η Ελλάδα ή η Ιταλία που δεν συνορεύουν με την Ουκρανία. Παρομοίως, μια Αφγανή που πληροί τις προϋποθέσεις ορισμού του πρόσφυγα, θεωρείται προσφύγισσα στο Ιράν και το Πακιστάν και εξακολουθεί να θεωρείται προσφύγισσα και όταν βρίσκεται στην Ελλάδα.

Η μεγάλη πλειονότητα των προσφύγων ζητούν άσυλο στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης;

Αυτό δεν ισχύει. Σύμφωνα με την τελευταία παγκόσμια στατιστική έκθεση της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (2024), η μεγάλη πλειοψηφία των προσφύγων, τρεις στους τέσσερις, φιλοξενούνται σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Είναι χαρακτηριστικό ότι μεταξύ των πέντε χωρών που κυρίως φιλοξενούν πρόσφυγες στον κόσμο υπάρχει μόνο μία ευρωπαϊκή, η Γερμανία. Οι υπόλοιπες χώρες είναι η Τουρκία, το Ιράν, η Κολομβία και το Πακιστάν.

Οι άνθρωποι που επιχειρούν να περάσουν στα δικά μας σύνορα είναι μετανάστες ή πρόσφυγες;

Να επαναλάβουμε ότι αυτό που σε κάνει πρόσφυγα δεν έχει να κάνει με τον τρόπο που ταξιδεύεις, δεν έχει να κάνει με το αν έχεις χαρτιά ή όχι. Έχει να κάνει με το λόγο που εγκαταλείπεις την πατρίδα σου. Μάλιστα στην πράξη, υπό τις συνθήκες που οι πρόσφυγες αναγκάζονται να την πατρίδα τους δεν έχουν άλλη επιλογή από το να περάσουν σε μια άλλη χώρα χωρίς τα νόμιμα έγγραφα. Και δυστυχώς πολλές φορές πέφτουν θύματα αδίστακτων κυκλωμάτων διακίνησης που εκμεταλλεύονται την απελπισία τους, την ευαλωτότητά τους και το γεγονός ότι δεν υπάρχουν επαρκείς νόμιμες και ασφαλείς δίοδοι μετακίνησης των προσφύγων. Το να διασχίζεις τα σύνορα ενός κράτους χωρίς νόμιμα χαρτιά για να ζητήσεις άσυλο ή προστασία δεν είναι παράνομη πράξη. Δεν είναι έγκλημα. Αν διώκεσαι για αυτό που είσαι, αν κινδυνεύει η ζωή ή η ελευθερία σου στην πατρίδα σου, είναι βασικό ανθρώπινο, αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα να μπορείς να ζητήσεις άσυλο σε μια άλλη χώρα. Και είναι βασική νομική και ηθική υποχρέωση κάθε δημοκρατικού και ευνομούμενου κράτους να δεχθεί το αίτημά σου για άσυλο και να το εξετάσει σε ασφαλές έδαφος. Τα κράτη έχουν δύο παράλληλες υποχρεώσεις. Να προστατεύουν τα σύνορά τους και να προστατεύουν τους ανθρώπους που χρήζουν διεθνούς προστασίας. Αυτά πρέπει και μπορούν να γίνονται και δεν είναι ασυμβίβαστα.

Ποιο είναι το προφίλ των ανθρώπων που φτάνουν σήμερα στην Ελλάδα μέσω του Έβρου ή μέσω των νησιών;

Αν δούμε τη χώρα καταγωγής των ανθρώπων αυτών, αν και από μόνη της δεν μπορεί να δείξει αν κάποιος είναι πρόσφυγας ή μετανάστης, είναι ενδεικτικό ότι μέσα στο 2023 οι περισσότεροι νεοαφιχθέντες προέρχονταν από χώρες όπως η Συρία, το Αφγανιστάν, η Παλαιστίνη, η Σομαλία και η Ερυθραία. Χώρες στις οποίες επικρατούν συγκρούσεις και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα ποσοστά απόδοσης ασύλου στις συγκεκριμένες χώρες είναι πολύ υψηλά και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Θα μπορούσαμε επομένως να πούμε ότι το προφίλ των ανθρώπων που φτάνουν στην Ελλάδα μέσω του Έβρου ή των νησιών είναι κυρίως προσφυγικό.

Οι πρόσφυγες που έρχονται στην Ελλάδα λαμβάνουν επιδόματα που δεν λαμβάνουν οι Έλληνες;

Η πραγματικότητα είναι ότι οι πρόσφυγες στην Ελλάδα δίνουν μεγάλο αγώνα για να τα βγάλουν πέρα. Βρίσκονται σε έναν ξένο τόπο, δεν μιλούν τη γλώσσα, δεν έχουν υποστηρικτικά δίκτυα οικογένειας ή φίλων. Παράλληλα καλούνται να ξεπεράσουν τις τραυματικές εμπειρίες του παρελθόντος και να χτίσουν τη ζωή τους από το μηδέν. Επομένως η ζωή τους δεν είναι εύκολη. Πολλοί κάνουν αγώνα και καταφέρνουν να ενταχθούν στην ελληνική κοινωνία. Όσο εξετάζεται το αίτημα ενός αιτούντα άσυλο έχει δικαίωμα να μένει σε δομές του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου και δικαιούται ένα πολύ μικρό χρηματικό βοήθημα για να καλύπτει τις βασικές του ανάγκες. Για τους αναγνωρισμένους πρόσφυγες δεν προβλέπονται κάποια ειδικά επιδόματα ή παροχές, πέραν από ότι προβλέπεται για τους Έλληνες πληρώντας τις αντίστοιχες προϋποθέσεις. Μόνο που για τους πρόσφυγες, στην πράξη, είναι πολύ πιο δύσκολο να έχουν πρόσβαση σε προγράμματα κοινωνικής πρόνοιας, υγείας, παιδείας, απασχόλησης, γιατί τα εμπόδια είναι πολλά και συχνά ανυπέρβλητα. Για παράδειγμα το άνοιγμα ενός τραπεζικού λογαριασμού, που για εμάς μπορεί να είναι κάτι πολύ απλό και δεδομένο, για τους πρόσφυγες μπορεί να εξελιχθεί σε γραφειοκρατικό εφιάλτη γιατί πολύ συχνά δεν είναι σε θέση να προσκομίσουν τα έγγραφα που απαιτούνται. Πολλοί εργοδότες δεν μπορούν να προσλάβουν ή αναγκάζονται να απολύσουν πρόσφυγες γιατί δεν έχει ανανεωθεί εγκαίρως η άδεια διαμονής τους από τις αρμόδιες υπηρεσίες. Με τον ίδιο τρόπο που κανείς δεν επιλέγει να είναι πρόσφυγας, κανείς δεν θέλει να ζήσει μια ζωή με βάση τα επιδόματα ή την ελεημοσύνη. Οι πρόσφυγες μπορεί να έχουν αφήσει τα πάντα πίσω τους, αλλά κουβαλούν μαζί τους εμπειρίες, δεξιότητες και την επιθυμία να εργαστούν και να συνεισφέρουν στη νέα τους κοινότητα. Θέλουν να ζήσουν με αξιοπρέπεια. Μάλιστα, πρόσφατη έρευνα της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες στην Ελλάδα έδειξε ότι 70% των προσφύγων που βρίσκεται στην Ελλάδα έχουν λάβει δευτεροβάθμια ή τριτοβάθμια εκπαίδευση και επτά στους δέκα δηλώνουν ότι θέλουν να μείνουν στην Ελλάδα εφόσον έχουν την ευκαιρία να εργαστούν.