Το σύμπτωμα ως νέα κανονικότητα της εποχής. Ανάμεσα στη διαρκή κρίση, την απαίτηση απόδοσης και την ανάγκη να ακουστεί η ψυχική δυσφορία.

Δεν είναι λίγοι οι άνθρωποι που ξεκινούν την ημέρα τους ήδη κουρασμένοι και προσπαθούν να ανταποκριθούν σε απαιτήσεις που συσσωρεύονται, χωρίς να αφήνουν πραγματικό χρόνο ανάπαυσης. Η ψυχική δυσφορία δεν εμφανίζεται πάντοτε ως ορατή κατάρρευση. Συχνά παίρνει πιο ήπιες, καθημερινές μορφές: μια επίμονη κόπωση, μια αίσθηση εσωτερικής επιφυλακής, μια δυσκολία να συνεχίσει κανείς σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Αυτή η κόπωση δεν λειτουργεί απλώς ως μια παροδική διακοπή. Όλο και συχνότερα μοιάζει να οργανώνει τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η καθημερινότητα. Εικόνες πολέμου, εκτοπισμού και καταστροφής συνυπάρχουν με την εργασιακή ανασφάλεια, την ακρίβεια και τον φόβο για το μέλλον. Η κρίση δεν εμφανίζεται ως ένα γεγονός με αρχή και τέλος, αλλά ως μόνιμο περιβάλλον μέσα στο οποίο ο άνθρωπος καλείται να συνεχίσει.

Την ίδια στιγμή, ο δημόσιος λόγος μιλά περισσότερο από ποτέ για ψυχική υγεία, ανθεκτικότητα και αυτοφροντίδα. Εδώ βρίσκεται μία από τις βασικές αντιφάσεις της εποχής: αναγνωρίζουμε τη δυσφορία, αλλά συχνά ζητάμε από εκείνον που υποφέρει να τη διαχειριστεί μόνος του. Να οργανώσει καλύτερα τον χρόνο του, να ελέγξει το άγχος του, να γίνει πιο θετικός, να επιστρέψει γρήγορα στην απόδοση. Οι κοινωνικές συνθήκες παραμένουν ανέπαφες και η ευθύνη μεταφέρεται στο άτομο.

Έτσι, η κρίση πανικού, η αϋπνία, η εξάντληση, η κατάθλιψη ή η αίσθηση ότι «δεν αντέχω άλλο» αντιμετωπίζονται εύκολα ως προσωπικές δυσλειτουργίες. Δεν είναι όμως πάντοτε μόνο αυτό. Μπορούν να δείχνουν το σημείο όπου μια συλλογική πραγματικότητα περνά στην ψυχική ζωή και στο σώμα. Το σύμπτωμα γίνεται τότε η γλώσσα ενός ορίου: φανερώνει ότι κάτι δεν μπορεί πλέον να απορροφηθεί σιωπηλά.

Η ανθεκτικότητα, όταν μετατρέπεται σε ηθική υποχρέωση, χάνει το νόημά της. Δεν σημαίνει πλέον τη δυνατότητα να επεξεργαστεί κανείς μια απώλεια και να ξαναβρεί τον δικό του ρυθμό. Σημαίνει να προσαρμόζεται χωρίς παύση, να παραμένει διαθέσιμος και παραγωγικός ακόμη και όταν ο κόσμος γύρω του αποδιοργανώνεται. Η εποχή δεν απαγορεύει την κατάρρευση· απαιτεί να παραμείνει αόρατη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ψυχικό σύμπτωμα εξηγείται αποκλειστικά από την κοινωνία ούτε ότι η προσωπική ιστορία παύει να έχει σημασία. Σημαίνει, όμως, ότι η δυσφορία δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τις συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται και αποκτά νόημα. Η φροντίδα δεν μπορεί να περιορίζεται στην ταχύτερη επαναφορά του ανθρώπου στη λειτουργικότητα. Χρειάζεται να δημιουργεί χώρο για αυτό που διακόπτει, πονά και δεν έχει ακόμη ειπωθεί.

Στην πράξη, ένας τέτοιος χώρος αρχίζει από κάτι απλό αλλά όχι αυτονόητο: να μπορεί κάποιος να πει «δεν μπορώ να συνεχίσω έτσι» χωρίς να αντιμετωπιστεί ως ανεπαρκής. Προϋποθέτει υπηρεσίες ψυχικής υγείας προσβάσιμες και σταθερές, όχι μόνο παρεμβάσεις έκτακτης ανάγκης. Προϋποθέτει επίσης σχολεία και χώρους εργασίας που δεν τιμωρούν την εξάντληση, που αναγνωρίζουν το πένθος και επιτρέπουν πραγματικό χρόνο αποκατάστασης. Προϋποθέτει, τέλος, κοινότητες στις οποίες η φροντίδα δεν είναι ατομικό προνόμιο, αλλά κοινή ευθύνη.

Χρειάζεται επίσης να κατονομάζουμε όσα προκαλούν τη δυσφορία: την επισφάλεια, τη φτώχεια, την απομόνωση, τη βία, την απώλεια μιας στοιχειώδους προοπτικής. Όταν όλα μεταφράζονται σε ατομική διάγνωση, η κοινωνική αιτία εξαφανίζεται. Όταν, αντίθετα, η εμπειρία αποκτά λόγο, μπορεί να γίνει κοινό ερώτημα και αφετηρία συλλογικής διεκδίκησης.

Το να επιτρέψουμε σε έναν άνθρωπο να μιλήσει εκεί όπου μέχρι τώρα ήταν υποχρεωμένος απλώς να επιβιώνει δεν είναι μια αφηρημένη θεραπευτική διατύπωση. Είναι η απόφαση να ακούμε πριν ζητήσουμε προσαρμογή, να δίνουμε χρόνο πριν απαιτήσουμε επιστροφή και να μεταβάλλουμε τις συνθήκες αντί να απαιτούμε διαρκώς μεγαλύτερη ατομική αντοχή. Η ψυχική φροντίδα αποκτά τότε δημόσιο και πολιτικό περιεχόμενο: δεν βοηθά απλώς κάποιον να χωρέσει ξανά στην ίδια κανονικότητα, αλλά συμβάλλει ώστε αυτή η κανονικότητα να πάψει να παράγει σιωπηλή εξάντληση.

 

Θεόδωρος Παξινός:

Είναι ψυχολόγος MSc και ψυχοθεραπευτής με έδρα την Πάτρα. Εργάζεται ψυχοθεραπευτικά με ενήλικες, δια ζώσης και διαδικτυακά, με ψυχαναλυτικό προσανατολισμό. Είναι δημιουργός και συντάκτης του Psychoscopio.gr, όπου αρθρογραφεί για την ψυχική ζωή, το κοινωνικό τραύμα και τις σύγχρονες μορφές δυσφορίας.